3.1.1. Leonardo Da Vinci và bức họa "Vitruvian man"

Leonardo Da Vinci là một thiên tài người Ý, sống vào thế kỷ 15. Ông là một họa sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư, nhạc sĩ, bác sĩ, kỹ sư... đã để lại cho nhân loại nhiều tác phẩm vô giá như bức họa "Mona Lisa" hay "Bữa ăn tối cuối cùng". Ông cũng nghiên cứu rất sâu về giải phẫu học và cơ thể người. Bức họa "Vitruvian man" của ông là một bức vẽ nổi tiếng có tính biểu tượng về tỷ lệ của con người. Bức vẽ mô tả một người đàn ông ở hai tư thế khác nhau (một đứng thẳng và một dạng chân, một dạng tay ngang và một giơ tay ngang dấu) nằm trong một hình tròn và hình vuông. Hình tròn tượng trưng cho vũ trụ và sự linh thiêng, hình vuông tượng trưng cho mặt đất và sự trần tục, và con người là đại diện thu nhỏ của toàn thể vũ trụ. Sơ đồ của người đàn ông tuân theo tỷ lệ được ghi chép dưới hình vẽ. Theo đó, một người đàn ông nằm thẳng lưng, có thể được bao quanh bằng một hình tròn nếu dạng chân ngang, hai tay ngang. Tương tự, chiều cao của người đàn ông đo tương đương với độ dài hai cánh tay giang thẳng của anh ta. Vitruvian man minh họa một loạt các tỷ lệ khác nhau trong cơ thể con người, ví dụ từ khuỷu tay đến đầu ngón tay là một phần tư chiều cao, đầu gối một phần tám chiều cao, bàn tay bằng một phần mười chiều cao. Các nghiên cứu này là cơ sở để xác định một không gian cần thiết cho mối hoạt động của con người. Sau này nhiều nhà nghiên cứu dựa trên cơ sở này để áp dụng vào tổ chức không gian, thiết kế các vật dụng phục vụ con người (H48).

3.1.2. Le Corbusier và Modular

Cùng với cảm hứng từ bức họa "Vitruvian man", Kiến trúc sư nổi tiếng Le Corbusier đã đưa ra hệ thống tỷ lệ Modular. Theo đó, cơ thể người có tỷ lệ gắn bó mật thiết với tỷ lệ vàng (Golden Ratio). Một người đàn ông cao ráo (khoảng 183 cm) với cánh tay giơ cao của mình (tổng chiều cao 226 cm) đã được đưa vào một hình vuông. Chiều cao của người đàn ông (183 cm) và chiều cao đến trần của mình (113 cm) tạo thành tỷ lệ vàng. Tỷ lệ vàng còn được nhân thấy ở từ các kích thước khác nhau trên cơ thể người như: khoảng cách từ bàn chân đến đầu gối và từ đầu gối đến rốn, khoảng cách từ rốn đến vai và từ vai đến đỉnh đầu...

Đây là một chuẩn mực về tỷ lệ của con người được áp dụng vào các thành phần của công trình kiến trúc như chiếu cao tầng, lan can... kích thước các bàn, ghế, tủ. Mục đích đưa ra Modular của Le Corbusier là duy trì tỷ lệ của con người ở khắp mọi nơi (maintain the human scale everywhere). Sử dụng nó trong các thiết kế nội chung và công trình kiến trúc nổi tiếng sẽ mang lại sự gần gũi với người nhất về mặt công năng và cả niềm. Ông đã áp dụng hệ thống tỷ lệ này trong công trình nổi tiếng Đơn vị nhà ở Marseille của mình (H49).

3.1.3. Tỷ lệ vàng

Trong quá khứ các nhà thiết kế và xây dựng rất chú ý tới cách bố cục cân đối và những tỷ lệ sao cho thích hợp với từng không gian, trong đó tỷ lệ vàng được áp dụng phổ biến (H50). Hiện nay (H51) tỷ lệ vàng vẫn được dùng. Tỷ lệ này thường được áp dụng cho những không gian cần sự nghiêm trang và gần gũi với người (H52a,b,c).

Ngoài tỷ lệ vàng được dùng phổ biến, ở một số quốc gia có những tỷ lệ riêng mang tính truyền thống của riêng mình trong việc xây dựng và trang trí nội thất. Hầu hết các tỷ lệ này đều dựa trên cơ sở kích thước của con người. Ở Nhật Bản phổ biến là chiếu Tatami (H53a,b). Ở Việt Nam trong xây dựng cư dân đồng bằng sông Hồng đã sử dụng thước tầm để dựng nhà. Thước được xây dựng trên cơ sở tầm vóc của chủ nhà để xác định các thông số cơ bản như khoảng cách cột chính, độ nghiêng của mái... (H54).

Thước lỗ ban ở Trung Quốc và Việt Nam khi xây dựng nhà cũng thường sử dụng. Thước có 3 loại kích thước (H55):

-        Loại 52,2 cm thường dùng xác định chiều rộng, chiều sâu, chiều cao của các cửa.

-        Loại 42,9 cm (Dương trạch) dùng để xây dựng nhà, xác định cầu thang.

-        Loại 38,8 cm (Âm phần) xác định kích thước bàn thờ, xây mộ.

H53. Chiếu Tatami của Nhật Bản .

H54. Kiến trúc truyền thống Việt Nam.

H55. Các loại thước Lỗ Ban.

3.1.4. Nhân trắc học con người Việt Nam

So sánh tầm vóc con người Việt Nam với các quốc gia ở Châu Âu cho thấy chúng ta có các chỉ số nhân trắc nhỏ hơn. Chiều cao trung bình của người Châu Âu là 1,83m, của người Việt Nam là 1,61m, nữ là 1,52m. Trong Neufert (cần nắm rõ kiến thức) nhiều nghiên cứu các chỉ số cho nhiều hoạt động khác nhau của con người trong không gian dựa trên tầm vóc người Châu Âu, do vậy khi sử dụng các thông số này cần chuyển hóa sang tầm vóc người Việt Nam.

Các chuyên gia về nhân trắc học Việt Nam đã nghiên cứu và đưa ra các thông số cơ bản của người Việt Nam (H56). Đây là căn cứ để nghiên cứu áp dụng vào việc xác định độ cao thấp, lớn nhỏ của thiết bị và không gian cần thiết cho các hoạt động (H57).

Tương ứng với kích thước cơ thể là việc xác định không gian cần thiết cho các hoạt động của con người và kích thước của trang thiết bị. Ví dụ như khi người với các tư thế khác nhau sẽ đòi hỏi kích thước của chiếc ghế khác nhau (H57).

 

H56. Các chỉ số nhân trắc của người Việt Nam.

H57. Áp dụng phân tích nhân trắc để thiết kế.